Wstęp: Serbia – Brama Bałkanów i Wymogi Wjazdowe dla Polaków

Wstęp: Serbia – Brama Bałkanów i Wymogi Wjazdowe dla Polaków

Planujesz podróż na Bałkany i zastanawiasz się, czy do Serbii potrzebny jest paszport? To pytanie, które zadaje sobie wielu polskich turystów, coraz chętniej odkrywających uroki tego kraju. Serbia, położona w sercu Półwyspu Bałkańskiego, jest miejscem, gdzie Wschód spotyka się z Zachodem, oferując bogatą historię, fascynującą kulturę, malownicze krajobrazy oraz gościnną atmosferę. Od tętniącego życiem Belgradu, przez majestatyczne klasztory wpisane na listę UNESCO, po dzikie piękno Parku Narodowego Djerdap czy górskie szlaki Kopaonika – Serbia ma naprawdę wiele do zaoferowania. Jej rosnąca popularność wśród Polaków wynika nie tylko z atrakcji turystycznych, ale także z ułatwień w podróżowaniu. Kluczową kwestią dla bezproblemowego wjazdu jest jednak znajomość obowiązujących przepisów dotyczących dokumentów podróży. W tym obszernym przewodniku rozwiewamy wszelkie wątpliwości, dostarczając kompletnej wiedzy, która zapewni Ci spokój ducha i pomoże w pełni cieszyć się serbską przygodą.

Zanim spakujesz walizki i wyruszysz w podróż do tego urokliwego kraju, poświęć chwilę na zrozumienie, jakie dokumenty będą Ci niezbędne. Niepoprawne przygotowanie może skutkować niepotrzebnym stresem, a nawet odmową wjazdu, co z pewnością nie jest wymarzonym początkiem wakacji. Należy pamiętać, że choć Serbia jest krajem kandydującym do Unii Europejskiej, nie jest jeszcze jej członkiem, ani nie należy do strefy Schengen. Oznacza to, że obowiązują tam odrębne, choć w wielu aspektach podobne, zasady wjazdu i pobytu.

W dalszej części artykułu szczegółowo omówimy, kiedy wystarczy dowód osobisty, a kiedy paszport okaże się niezbędny. Przyjrzymy się również kwestii ważności dokumentów, dowiemy się, co zrobić w przypadku posiadania paszportu tymczasowego, a także poruszymy szereg praktycznych aspektów, takich jak warunki pobytu, obowiązek rejestracji czy co zrobić w awaryjnych sytuacjach. Naszym celem jest stworzenie kompleksowego kompendium wiedzy, które sprawi, że Twoja podróż do Serbii będzie nie tylko bezproblemowa, ale także pełna niezapomnianych wrażeń.

Kluczowe Dokumenty Podróży do Serbii: Paszport czy Dowód Osobisty?

Dla obywateli Polski podróżujących do Serbii, dobra wiadomość jest taka, że procedury wjazdowe są znacznie uproszczone. Nie musisz posiadać paszportu, aby wjechać na terytorium Serbii, jeśli planujesz pobyt turystyczny lub tranzytowy trwający do 90 dni. Możesz przekroczyć granicę, posługując się jedynie ważnym dowodem osobistym. To udogodnienie wynika z dwustronnej umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Serbii, umożliwiającej wzajemne podróżowanie na podstawie dowodów osobistych dla krótkoterminowych wizyt.

Paszport jako Dokument Podróży: Pewność i Wszechstronność

Choć dowód osobisty jest akceptowany, paszport zawsze pozostaje najbardziej uniwersalnym dokumentem podróży. Jest to dokument, który potwierdza Twoje obywatelstwo i tożsamość na arenie międzynarodowej. W przypadku podróży do Serbii, paszport jest oczywiście akceptowany i z punktu widzenia formalności jest to najbezpieczniejsza opcja. Zapewnia on nie tylko bezproblemowy wjazd do Serbii, ale także może być przydatny w innych sytuacjach, np. przy wynajmie samochodu, w niektórych operacjach bankowych czy w przypadku kontynuowania podróży do krajów, które wymagają paszportu (np. do krajów spoza Bałkanów Zachodnich, które nie uznają dowodów osobistych). Posługiwanie się paszportem eliminuje wszelkie potencjalne niejasności, które mogłyby wyniknąć z interpretacji przepisów przez mniej doświadczonych funkcjonariuszy granicznych.

Dowód Osobisty jako Alternatywa: Wygoda Krótkich Podróży

To właśnie dowód osobisty jest dokumentem, który w ostatnich latach zyskał na znaczeniu jako środek identyfikacji i podróży w wielu krajach. Dla Polaków, chcących odwiedzić Serbię w celach turystycznych lub tranzytowych, dowód osobisty jest w pełni wystarczający. Jest to szczególnie wygodne, gdy planujemy krótki wypad, weekendowy wyjazd do Belgradu czy kilkudniową wycieczkę po regionie. Pamiętaj jednak, że dowód osobisty uprawnia do pobytu w Serbii łącznie do 90 dni w okresie 180 dni. Ta zasada jest kluczowa dla osób często podróżujących do Serbii – oznacza, że nie możesz przebywać w kraju dłużej niż 90 dni w ciągu pół roku, niezależnie od tego, czy wyjeżdżałeś i wjeżdżałeś wielokrotnie, czy był to jeden, ciągły pobyt.

Minimalna Ważność Dokumentu Podróży: Zasada 90 Dni

Niezależnie od tego, czy decydujesz się na podróż z paszportem, czy z dowodem osobistym, absolutnie kluczowe jest, aby dokument ten posiadał odpowiednią ważność. Serbskie przepisy imigracyjne jasno stanowią, że dokument podróży (paszport lub dowód osobisty) musi być ważny przez co najmniej 90 dni od daty planowanego wjazdu na terytorium Serbii. Jest to wymóg niepodlegający negocjacjom i jego niespełnienie będzie skutkowało odmową wjazdu. Przykładowo, jeśli planujesz wjechać do Serbii 10 lipca 2025 roku, Twój dokument musi być ważny co najmniej do 10 października 2025 roku. Jest to pewien bufor bezpieczeństwa dla władz serbskich, gwarantujący, że nawet w przypadku nagłych zdarzeń (np. choroby, problemów z transportem) Twoja tożsamość będzie potwierdzona przez cały okres pobytu i krótki czas po nim.

Praktyczna Wskazówka: Zawsze sprawdzaj datę ważności swojego dokumentu na długo przed planowaną podróżą! Najlepiej zrobić to już na etapie rezerwacji biletów lotniczych czy zakwaterowania. Wymiana paszportu lub dowodu osobistego w Polsce może trwać od kilku dni do kilku tygodni, w zależności od sezonu i obłożenia urzędów. Nie zostawiaj tego na ostatnią chwilę, aby uniknąć niepotrzebnego stresu i ryzyka utraty podróży. Jeśli Twój dokument ma krótki termin ważności, rozważ wyrobienie nowego, nawet jeśli formalnie spełnia on warunek 90 dni. Dłuższy termin ważności to większy spokój i elastyczność w przypadku niespodziewanych zmian w planach.

Paszport Tymczasowy i Inne Sytuacje Specjalne: Co Warto Wiedzieć?

Podróżowanie to sztuka przewidywania, ale czasem życie pisze własne scenariusze. Co w sytuacji, gdy standardowy paszport jest w trakcie wyrabiania lub został utracony? Czy paszport tymczasowy wystarczy do wjazdu do Serbii? Jak wygląda podróż z dziećmi? Te i inne pytania często nurtują podróżnych.

Paszport Tymczasowy – Akceptacja i Warunki

Dobrą wiadomością jest, że Republika Serbii akceptuje paszport tymczasowy jako ważny dokument podróży dla obywateli Polski. Jest to szczególnie przydatna opcja w nagłych przypadkach, gdy potrzebujesz pilnie wyjechać, a Twój stały paszport stracił ważność, został zgubiony, skradziony lub jest w trakcie wyrabiania. Kluczowe jest jednak, aby paszport tymczasowy, podobnie jak standardowy, spełniał wymóg minimalnej ważności 90 dni od daty planowanego wjazdu do Serbii. Pamiętaj, że paszporty tymczasowe mają zazwyczaj krótszy okres ważności niż te standardowe, więc upewnij się, że będzie on aktualny przez cały okres Twojego pobytu i te dodatkowe trzy miesiące. Przed wyjazdem z paszportem tymczasowym zawsze warto skonsultować się z ambasadą lub konsulatem Serbii w Polsce, aby potwierdzić aktualne przepisy, zwłaszcza jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości lub Twoja sytuacja jest nietypowa. Chociaż paszport tymczasowy jest legalnym dokumentem, niektóre linie lotnicze (szczególnie te niskokosztowe) mogą mieć własne, bardziej restrykcyjne zasady dotyczące akceptacji tego typu dokumentów, więc zawsze warto sprawdzić regulamin przewoźnika.

Podróżowanie z Nieletnimi

W przypadku podróży z dziećmi, zasady dotyczące dokumentów są takie same jak dla dorosłych – dziecko musi posiadać ważny paszport lub dowód osobisty. Co jednak niezwykle ważne, jeśli dziecko podróżuje bez obojga rodziców, lub tylko z jednym z nich, zaleca się posiadanie pisemnej zgody (najlepiej przetłumaczonej na język serbski lub angielski i notarialnie poświadczonej) drugiego rodzica/opiekunów prawnych. Zgoda powinna zawierać dane dziecka, dane rodzica/opiekuna podróżującego z dzieckiem, dane rodzica/opiekuna niepodróżującego, cel podróży, daty podróży oraz dane kontaktowe. Taka zgoda może być wymagana przez serbskie służby graniczne, aby zapobiec porwaniom dzieci. Choć nie jest to zawsze egzekwowane, jej brak może opóźnić lub uniemożliwić przekroczenie granicy, a przede wszystkim zapewni Ci spokój ducha.

Utrata lub Kradzież Dokumentów w Serbii

To scenariusz, którego nikt nie chce doświadczyć, ale warto być na niego przygotowanym. W przypadku utraty lub kradzieży paszportu lub dowodu osobistego podczas pobytu w Serbii, należy natychmiast zgłosić ten fakt na najbliższym posterunku policji. Otrzymasz tam zaświadczenie o zgłoszeniu utraty/kradzieży dokumentu, które jest niezbędne. Następnie powinieneś skontaktować się z Ambasadą Rzeczypospolitej Polskiej w Belgradzie (adres: ul. Kneza Miloša 38, 11000 Belgrad; telefon: +381 11 20 65 301, 20 65 311). Tam, po weryfikacji Twojej tożsamości (np. na podstawie kopii innych dokumentów, takich jak prawo jazdy, lub informacji uzyskanych od rodziny/znajomych w Polsce), zostanie wydany Ci paszport tymczasowy, który umożliwi powrót do Polski. Zawsze miej przy sobie kopie dokumentów (fizyczne i cyfrowe, np. w chmurze lub na zaszyfrowanym pendrive) oraz zapisane numery kontaktowe do ambasady – to może znacząco przyspieszyć procedury w kryzysowej sytuacji.

Dłuższy Pobyt, Praca lub Studia

Warto podkreślić, że omawiane udogodnienia w zakresie dokumentów podróży (dowód osobisty, brak wizy) dotyczą wyłącznie pobytów turystycznych lub tranzytowych, które nie przekraczają 90 dni w okresie 180 dni. Jeśli planujesz pobyt w Serbii trwający dłużej niż 90 dni, na przykład w celach zarobkowych, studiów, założenia firmy czy długoterminowego zamieszkania, konieczne będzie ubieganie się o odpowiednią wizę oraz zezwolenie na pobyt. W takich sytuacjach paszport (z odpowiednio długim terminem ważności) jest dokumentem obowiązkowym i niezbędnym do przeprowadzenia wszelkich formalności związanych z wizą i pobytem stałym. Szczegółowe informacje na ten temat należy uzyskać bezpośrednio w Ambasadzie Serbii w Warszawie lub na stronach internetowych serbskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Warunki Pobytu i Rejestracja w Serbii: Uniknij Nieporozumień

Swoboda podróżowania na dowód osobisty i brak obowiązku wizowego dla krótkoterminowych pobytów to wielkie udogodnienia, ale wiążą się z pewnymi obowiązkami po stronie podróżnego. Jednym z kluczowych aspektów pobytu w Serbii, często pomijanym przez zagranicznych turystów, jest konieczność rejestracji miejsca zakwaterowania, znana jako tzw. „biały karton” (bela karta).

Obowiązek Rejestracji Pobytu – „Biały Karton”

Zgodnie z serbskim prawem, każdy obcokrajowiec przebywający na terytorium Republiki Serbii, niezależnie od kraju pochodzenia i długości pobytu, ma obowiązek zarejestrować swoje miejsce zakwaterowania w ciągu 24 godzin od przekroczenia granicy lub zmiany miejsca pobytu. Jest to mechanizm kontroli migracyjnej i bezpieczeństwa, który pozwala władzom na śledzenie pobytu obcokrajowców. Choć brzmi to skomplikowanie, w praktyce jest zazwyczaj bardzo proste:

• Hotele, Hostele, Pensjonaty: W większości przypadków, jeśli zatrzymujesz się w legalnie działającym obiekcie noclegowym (hotel, hostel, zarejestrowany pensjonat, apartament wynajmowany przez legalną firmę), to obowiązek rejestracji spoczywa na właścicielu lub zarządcy obiektu. Podczas zameldowania zostaniesz poproszony o swój dokument tożsamości (paszport lub dowód osobisty), a obsługa hotelu przeprowadzi rejestrację online w systemie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Powinieneś otrzymać potwierdzenie rejestracji, często w formie małej, białej kartki z danymi i pieczątką. Zachowaj ją do końca pobytu!
• Prywatne Zakwaterowanie (Airbnb, znajomi, rodzina): Jeśli zatrzymujesz się u znajomych, rodziny, w niezarejestrowanym prywatnym apartamencie wynajętym bezpośrednio od właściciela (np. przez platformy takie jak Airbnb, ale bez oficjalnego pośrednika), lub po prostu nie masz pewności co do statusu rejestracyjnego miejsca, w którym się zatrzymujesz – obowiązek rejestracji spoczywa na Tobie lub na gospodarzu. W takiej sytuacji gospodarz lub Ty sam musicie udać się na najbliższy posterunek policji dla cudzoziemców (Odeljenje za strance) i tam dokonać rejestracji. Będziesz potrzebować swojego dokumentu podróży oraz danych i adresu miejsca zakwaterowania. Procedura jest zazwyczaj szybka i bezpłatna.

Dlaczego „biały karton” jest tak ważny? Brak rejestracji pobytu może skutkować problemami przy wyjeździe z Serbii. W najgorszym scenariuszu, możesz zostać obciążony mandatem finansowym (który może wynosić nawet kilkaset euro) lub, w skrajnych przypadkach, mieć trudności z ponownym wjazdem do kraju w przyszłości. Kontrola „białego kartonu” nie jest regułą przy każdym wyjeździe, ale serbskie służby graniczne mają prawo o niego zapytać, a jego brak może świadczyć o naruszeniu przepisów imigracyjnych. Jest to prosta formalność, która zapewnia zgodność z lokalnym prawem i spokój ducha.

Zasada 90 Dni w Okresie 180 Dni – Powtarzające się Wizyty

Jak już wspomniano, obywatele Polski mogą przebywać w Serbii bez wizy do 90 dni. Kluczowe jest zrozumienie, że nie chodzi tu o 90 dni w ciągu jednego, nieprzerwanego pobytu, ale o 90 dni w okresie 180 dni. Oznacza to, że jeśli wyjedziesz z Serbii po 60 dniach, a następnie wrócisz po miesiącu, będziesz miał do wykorzystania tylko 30 dni z pierwotnego limitu 90 dni. Okres 180 dni jest liczony wstecz od daty każdej kontroli granicznej. Ta zasada jest standardem w wielu krajach, które oferują ruch bezwizowy. Dla większości turystów planujących jednorazowy urlop nie ma to znaczenia, ale dla osób, które planują częstsze, krótsze wizyty w Serbii (np. w celach biznesowych czy odwiedzania rodziny), jest to istotna kwestia, którą należy śledzić, aby nie przekroczyć dozwolonego limitu pobytu.

Przekroczenie dozwolonego czasu pobytu w Serbii bez odpowiedniej wizy lub zezwolenia na pobyt jest poważnym naruszeniem prawa imigracyjnego. Może to prowadzić do nałożenia wysokich grzywien, deportacji, a także zakazu wjazdu do Serbii na określony czas w przyszłości. Zawsze monitoruj daty swojego wjazdu i wyjazdu.

Praktyczne Porady Przed Podróżą do Serbii: Od Planowania do Granicy

Odpowiednie przygotowanie to klucz do udanej podróży. Poza kwestią dokumentów, istnieje szereg innych aspektów, które warto wziąć pod uwagę, planując wyjazd do Serbii. Te praktyczne wskazówki pomogą Ci uniknąć nieprzyjemnych niespodzianek i sprawią, że Twoja podróż będzie komfortowa i bezpieczna.

Ubezpieczenie Turystyczne: Twój Parasol Bezpieczeństwa

Choć Serbia jest krajem bezpiecznym, nigdy nie należy lekceważyć ryzyka nieprzewidzianych zdarzeń. Polska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ) nie jest honorowana w Serbii, co oznacza, że w przypadku choroby, urazu czy konieczności hospitalizacji, będziesz musiał pokryć wszystkie koszty leczenia z własnej kieszeni. A te, zwłaszcza w prywatnych placówkach medycznych, mogą być bardzo wysokie. Dlatego wykupienie kompleksowego ubezpieczenia turystycznego jest absolutną koniecznością. Dobre ubezpieczenie powinno pokrywać koszty leczenia (w tym transport medyczny i repatriację), ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW), ubezpieczenie bagażu oraz ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej w życiu prywatnym (OC). Porównaj oferty różnych towarzystw ubezpieczeniowych i wybierz polisę dopasowaną do Twoich potrzeb i planowanych aktywności (np. jeśli planujesz sporty ekstremalne, upewnij się, że polisa to obejmuje).

Kontrola Graniczna – Co Cię Czeka?

Przekraczanie granicy z Serbią, zarówno lądowej, jak i lotniczej, jest zazwyczaj sprawnym procesem. Odbywa się na standardowych zasadach, podobnych do tych w krajach spoza strefy Schengen. Będziesz musiał okazać swój paszport lub dowód osobisty funkcjonariuszowi służby granicznej. Może on zadać kilka pytań dotyczących celu podróży, długości planowanego pobytu czy miejsca zakwaterowania. Odpowiadaj spokojnie i zgodnie z prawdą. W rzadkich przypadkach, zwłaszcza przy podróży samochodem, funkcjonariusze mogą poprosić o okazanie Zielonej Karty (ubezpieczenie OC samochodu) oraz dowodu rejestracyjnego pojazdu. Jeśli podróżujesz wypożyczonym samochodem, upewnij się, że masz wszystkie niezbędne dokumenty od wypożyczalni, w tym upoważnienie do wyjazdu za granicę. Pamiętaj, że serbskie służby graniczne mają prawo odmówić wjazdu osobie, która według ich uznania stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego, lub nie spełnia warunków wjazdu (np. nie ma ważnego dokumentu).

Pieniądze i Waluta

Walutą Serbii jest dinar serbski (RSD). W większych miastach, takich jak Belgrad czy Nowy Sad, bez problemu znajdziesz bankomaty (Bankomat) oraz kantory wymiany walut (Menjačnica). Warto mieć przy sobie trochę gotówki na drobne wydatki, zwłaszcza poza dużymi miastami, gdzie płatności kartą nie zawsze są możliwe. Płatności kartą są powszechne w hotelach, większych restauracjach i supermarketach. Przed wyjazdem sprawdź kurs wymiany i opłaty za wypłaty z bankomatów czy płatności kartą w swoim banku.

Łączność Telefoniczna i Internet

Polska nie jest członkiem Unii Europejskiej, więc opcja „roam like at home” nie obowiązuje. Korzystanie z polskiej karty SIM w Serbii będzie wiązało się z wysokimi opłatami za roaming. Najlepszym i najtańszym rozwiązaniem jest zakup lokalnej karty SIM (prepaid) u jednego z serbskich operatorów (np. Telekom Srbija, Yettel, A1). Są one łatwo dostępne w kioskach, na pocztach i w oficjalnych punktach sprzedaży operatorów. Oferują atrakcyjne pakiety danych i połączeń. Do zakupu karty SIM wymagany będzie dokument tożsamości.

Język i Podstawowe Zwroty

Oficjalnym językiem w Serbii jest serbski. W turystycznych miejscach i większych miastach wielu młodych ludzi, a także obsługa hotelowa czy restauracyjna, posługuje się językiem angielskim. Jednak znajomość kilku podstawowych zwrotów po serbsku z pewnością zostanie doceniona i ułatwi codzienne funkcjonowanie. Oto kilka przydatnych wyrażeń:

• Dobar dan (Добaр дан) – Dzień dobry
• Hvala (Хвала) – Dziękuję
• Molim (Молим) – Proszę / Słucham / Nie ma za co
• Da (Да) – Tak
• Ne (Не) – Nie
• Zdravo (Здраво) – Cześć (nieformalne)
• Izvinite (Извините) – Przepraszam
• Koliko košta? (Колико кошта?) – Ile kosztuje?

Co Jeszcze Musisz Wiedzieć? Aspekty Bezpieczeństwa, Kultury i Komunikacji

Podróż do Serbii to zanurzenie się w nową kulturę i obyczaje. Zrozumienie kilku dodatkowych aspektów pomoże Ci nie tylko bezpiecznie, ale i z szacunkiem odkrywać ten kraj.

Kwestia Kosowa – Delikatny Temat

Serbia nie uznaje niepodległości Kosowa. Jest to kwestia politycznie bardzo wrażliwa i głęboko zakorzeniona w serbskiej tożsamości narodowej. Jeśli zamierzasz podróżować do Serbii po wizycie w Kosowie (lub wjechać do Kosowa z Serbii, a następnie próbować wrócić do Serbii), musisz być świadomy pewnych komplikacji. Serbia traktuje Kosowo jako integralną część swojego terytorium. Jeśli wjechałeś na terytorium Kosowa bezpośrednio z innego kraju (np. Albanii, Macedonii Północnej, Czarnogóry) i masz w paszporcie pieczątkę wjazdu do Kosowa (której Serbia nie uznaje jako pieczątki państwowej), a następnie próbujesz wjechać do Serbii, serbskie służby graniczne mogą potraktować to jako nielegalne przekroczenie granicy Serbii. Najbezpieczniej jest wjeżdżać do Kosowa z Serbii i wracać do Serbii, a następnie opuszczać Serbię w kierunku innego kraju. W przypadku wątpliwości, zawsze konsultuj plan podróży z Ambasadą Serbii lub Polski.

Bezpieczeństwo i Numer Alarmowy

Serbia jest krajem stosunkowo bezpiecznym dla turystów. Podobnie jak wszędzie, należy zachować ostrożność w zatłoczonych miejscach (ryzyko kradzieży kieszonkowych) i unikać samotnych spacerów po zmroku w mało uczęszczanych dzielnicach. W przypadku nagłych wypadków, numer alarmowy w Serbii to 192 (policja), 193 (straż pożarna) i 194 (pogotowie ratunkowe). W przypadku jakichkolwiek problemów prawnych lub bezpieczeństwa, zawsze skontaktuj się z Ambasadą Rzeczypospolitej Polskiej w Belgradzie.

Kultura i Zwyczaje

Serbowie są znani ze swojej gościnności i otwartości. Ceniony jest bezpośredni kontakt, a uścisk dłoni jest powszechnym powitaniem. Pamiętaj o szacunku dla lokalnych tradycji i religii (dominującą jest prawosławie). Kościoły i klasztory są ważnymi miejscami kultu – ubieraj się odpowiednio (zakryte ramiona i kolana). Kultura kawy jest bardzo silna; kawa po turecku (serbsku) to ważny element codziennego życia towarzyskiego. Napiwki w restauracjach są mile widziane, zazwyczaj w wysokości 10-15% rachunku, jeśli obsługa nie jest wliczona.

Transport w Serbii

Sieć drogowa w Serbii jest w dużym stopniu modernizowana, zwłaszcza główne autostrady. Obowiązuje ruch prawostronny. Limit prędkości to 50 km/h w terenie zabudowanym, 80 km/h poza terenem zabudowanym, 100 km/h na drogach ekspresowych i 130 km/h na autostradach. Wymagane jest całoroczne używanie ś